Gagea nevadensis, unha planta alpina na comarca de Compostela

Publicado o 19 de Marzo de 2012 por Xermán García Romai
Gagea nevadensis

Fai uns poucos días, chamábame a atención nun monte de Trazo, nas proximidades de Compostela, unha gran laxe granítica cuberta dun brión, dunha cor grisenta, que resultou tratarse do escaso Racomitrium lanuginosum. Este brión, con moi poucas citas coruñesas (A Capelada, Caaveiro), cubría a práctica totalidade da superficie ocupada por esta gran rocha plana (entre 1.000 e 2.000m2), a unha altitude de 350m, a media altura na ladeira do monte. Foi cando me acheguei a comproba-lo tipo de briófita que aparecía sobre a rocha, cando me decatei da presenza, ampla e constante, dunha pequena planta, cunha flor amarela, que presumiblemente pertencía á familia das liliáceas. Tratábase da Gagea nevadensis, unha planta típica de rexións alpinas, endémica do Sur de Europa.

Gagea nevadensis

Ó día seguinte, e tamén casualmente, atopándome no alto dun pequeno monte do Concello de Ames, ollei varios exemplares do que semellaba se-la mesma especie alpina. A altitude da cimeira do monte era a mesma na que atopara a gran poboación de Gagea nevadensis de Trazo, pero aquí, a presenza da planta resultaba ser moi escasa, non pasando dos 15 exemplares, asentados mesmamente sobre unha laxe granítica de máis pequenas dimensións (50m2, aproximadamente).

Gagea nevadensis

As guías e claves de plantas consultadas, onde figuraba maioritariamente esta especie baixo o nome de Gagea soleirolii, situaban esta especie en zonas montañosas a partires dos 400m de altitude. No Catálogo da flora de Galicia apuntábase a súa presenza nas catro provincias galegas. Pero na procura de citas de Gagea nevadensis para Galiza, atopábase unha primeira cita de Merino en Lugo, abondosas citas en Lugo, Ourense e Pontevedra (sempre a partires de 800m de altitude) e só puiden localizar unha reflexión de M.Laínz sobre a súa presenza na provincia coruñesa, describindo unha cita antiga de Casaseca (1959)  no Monte do Viso en Compostela, onde logo puiden constatar a existencia de tan só tres exemplares de Gagea nevadensis.

Gagea nevadensis

Durante os días posteriores, adiqueime a comproba-lo estado das poboacións de Gagea nevadensis atopadas ou novas localizacións para a especie na comarca compostelá. Nos montes próximos (Concellos de Ames, Trazo e Compostela) non se atoparon máis localizacións da planta, agás no monte contiguo da gran poboación de Trazo. Onde atopei, tamén sobre laxes graníticas e sobre o pouco substrato retido por brións, centos de Gageas nevadensis, que semellaban atopar o seu lugar óptimo nestes dous montes da parroquia de Xavestre, aparecendo en ámbalas dúas ladeiras de solaina en altitudes que oscilaban entre os 300 e 400m. Foi entón cando me puxen en contacto co Profesor Javier Amigo, Director do Herbario da USC, quen me indicou que non existían nese herbarium exemplares coruñeses de Gagea nevadensis. Polo que decidín recoller un par de exemplares (da poboación de Ames e da de Trazo) para a súa herborización, sendo clasificados baixo os códigos seguintes: SANT 65548 Gagea nevadensis (Trazo) e SANT 65549 Gagea nevadensis (Ames).

Gagea nevadensis

A confirmada aparición da Gagea nevadensis a tan baixa altitude para a especie, fai pensar que poderíamos atopala (de andar á súa procura) a menores alturas. Sendo factible a súa presenza tamén en zonas montañosas costeiras próximas coma o Barbanza ou a Costa da Morte. Ou acaso serán estes montes da comarca de Compostela unha illa poboacional para esta escasa especie alpina?

Publicado en Gagea nevadensis | Etiquetado , , , , , , |

Petrocoptis grandiflora, un endemismo da Serra da Enciña da Lastra

Publicado o 25 de Febreiro de 2012 por Xermán García Romai
Petrocoptis grandiflora.

Foi no mes de maio do ano pasado cando me despracei en dúas ocasións ó Parque Natural da Serra da Enciña da Lastra, en Rubiá (Ourense), lindeiro con terras Bercianas. A miña intención era fotografar orquídeas que na Galiza só se poden atopar nestas latitudes, grazas ós afloramentos calíos que deron lugar a estes montes. Pero, tanto a situación climática como xeolóxica desta serra, fixeron que os meus ollos se encheran de fascinación observando unha morea de plantas de orixe mediterránea ou endémicas do lugar, como a Petrocoptis grandiflora.

Petrocoptis grandiflora.

Cando falamos de especies endémicas, estámonos a referir, no caso de plantas, a aquelas que só medran nese lugar concreto. Así pois, unha serie de condicionantes (climáticos, xeolóxicos…) fan que unha planta quede reducida a unha extensión de terreo que pode ser grande ou pequena, dependendo de si os requirimentos que precisa a especie son os maioritarios nesa superficie (Europa, Península Ibérica, Galiza…) ou quedan reducidos a pequenas illas de territorio que compren as características específicas que precisa. Nese segundo suposto, xa non só estaríamos a falar dunha especie endémica, senón tamén escasa ou en perigo de desaparecer. Este é o caso da Petrocoptis grandiflora. Unha planta que medra unicamente nos cantís calíos da Serra da Enciña da Lastra (Ourense) e noutras máis pequenas poboacións dos Montes Aquilianos, no Bierzo, separadas tan só polo encoro de Penarubia, no río Sil.

Petrocoptis grandiflora.

A Petrocoptis grandiflora, atópase catalogada como “vulnerable” na “Lista Roja de la Flora Vascular Española” e “en perigo de extinción” no “Catálogo Galego de Especies Ameazadas”. As súas poboacións, amais de estaren restrinxidas a este pequeno espazo, foron case que esquilmadas polas actividades extractivas de rocha calcaria para a fabricación do cal, que tiveron lugar durante centos de anos na zona, e que aínda se están a facer na banda berciana da súa distribución, afectando gravemente ás paredes calcarias que dan acubillo á especie.

Petrocoptis grandiflora.

O xénero Petrocoptis ou das plantas que nacen en fendas rochosas (do grego Pétros = pedra e Kóptô = cortar, separar) está composto por 9 especies endémicas da Península Ibérica, presentes normalmente en hábitats de alta montaña. Pero é posiblemente a especie grandiflora (nomeada así polo maior tamaño do cálice) a que medra a menor altitude, entre 500 e 800m exclusivamente, tendo as súas flores unha cor púrpura característica, diferente de outras especies próximas xeográficamente.

Petrocoptis grandiflora.

A Petrocoptis grandiflora, como moitas plantas en perigo, precisa dunhas condicións moi rigorosas para a súa supervivencia. Non se trata tan só, da existencia de afloramentos calíos e paredes verticais. O maior problema que presenta a especie é que as sementes logren asentarse sobre fendas destas paredes onde poidan xerminar. Sen dúbida ningunha, o futuro da Petrocoptis grandiflora, tan escasa e localizada, pasa polo control das actividades humanas que a poidan poñer en perigo, como poden se-la escalada, a recolección de exemplares ou a xa referida extracción de mineral para a fabricación de cal. Algo que parece estar controlado dende a declaración da Serra da Enciña da Lastra como Parque Natural.

Publicado en Endemismos / en perigo, Outras plantas, Petrocoptis grandiflora, Plantas | Etiquetado , , , |

Tempo de narcisos

Publicado o 26 de Xaneiro de 2012 por Xermán García Romai
Marteliños (Narcissus cyclamineus)

Nestes días, antes de que remate o inverno e ate o final da primavera, podemos atopar na Galiza ate nove especies de narcisos. Á beira do Tambre xa comezan a agromar os marteliños (Narcissus cyclamineus), unha especie endémica da Galiza e norte de Portugal. Pero non será ate o mes de febreiro cando estean as ribeiras espectacularmente floridas con esta especie. No 2011, falábamos aquí dunha nova localización para o afroixón (Narcissus asturiensis), este ano repasaremos, unha a unha, a totalidade das especies que podemos atopar no noso país, pero comezaremos por un resumo.

Calzas de cuco (Narcissus bulbocodium)

Conta a lenda que Narciso era un rapaz dotado dunha singular beleza pero que non era capaz de sentir amor polos demais. Un día ollou o seu reflexo na auga dun encoro e, namorouse de tal xeito, que morreu afogado indo tra-la súa propia imaxe. O nome narciso (narcissus) emprégase en botánica para referirse a un xénero de plantas pertencentes á familia Amaryllidaceae. Son plantas que se atopan, na maior parte dos casos, ligadas a cursos de auga ou terreos húmidos, polo que ó seren as primeiras en encher de cores os nosos campos, asomando a súa beleza nos cursos de auga, enténdese a similitude co mito de Narciso, que lles da nome.

Flor de San Xosé (Narcissus pseudonarcissus subsp. nobilis)

Durante o mes de febreiro serán os chamados calzas de cuco (Narcissus bulbocodium), os que mexturándose nalgúns lugares cos marteliños, encherán os prados e á beira dos ríos e regatos. Tamén, en febreiro aparece na costa galega unha especie que se considera “naturalizada” na Galiza, o narciso branco (Narcissus tazetta). Xa durante o mes de marzo, apareceran outras tres especies. O narciso galego (Narcissus triandrus subsp. Triandrus) encherá de estouridos brancos os nosos montes. O afroixón (Narcissus asturiensis) salpicará de amarelo as turbeiras do país. E, facendo honra do seu nome, voltará a flor de San Xosé (Narcissus pseudonarcissus), tamén chamada narciso trompón, amarelle ou herba namoradeira, que nas súas subespecies pseudonarcissus, nobilis ou major, pódese atopar na Galiza.

Narciso galego (Narcissus triandrus subsp. triandrus)

Gran parte destes narcisos galegos, foron fotografados por min durante os últimos anos, pero falta un. Será posiblemente este 2012 cando me achegue a fotografar o narciso galego de distribución máis reducida. O Narcissus rupicola. Este narciso só aparece a grandes altitudes (1.000 – 1.510m) preto da Trevinca e nas maiores alturas da Serra do Xurés, aló onde o seu nome muda para o portugués Geres. Recibe o seu nome (rupicola) pola súa aparición en fendas de rochas ou chans silícicos exclusivamente. Neste 2012, encheremos de narcisos Natureza Dixital…

Publicado en Narcisos, Plantas | Etiquetado , |

Na procura do licopodio das brañas (Lycopodiella inundata)

Publicado o 23 de Decembro de 2011 por Xermán García Romai
Licopodio das brañas (Lycopodiella inundata) macro do estróbilo.

Falabamos no artigo anterior dos equisetos ou rabos de cabalo, uns fentos cun aspecto, cando menos, peculiar. Hoxe, seguimos con fentos, pero neste caso abordaremos unha especie, cada vez máis difícil de atopar na Galiza, propia das brañas do país. Fai uns días, un amigo de vello, Álvaro Moraña, púñase  en contacto comigo para informarme dunha poboación de Lycopodiella inundata, que corría risco de desaparecer polo paso de animais nas súas proximidades. O licopodio das brañas ou pé de lobo (Lycopodiella inundata), é un pequeno fento catalogado coma “vulnerable” na “Lista Roja de la Flora Vascular Española” e “En perigo de extinción” no “Catálogo Galego de Especies Ameazadas”, xa que as citas para a especie son, na maior parte dos casos, moi antigas e sen confirmación actual da presenza deste fento en moitos destes lugares, especialmente na provincia de Pontevedra, onde só se constatou unha poboación recente en Gondomar, no 2006.

Licopodio das brañas (Lycopodiella inundata) aspecto da planta.

O pasado domingo achegueime ó lugar. Esta poboación de Lycopodiella inundata atópase na parroquia de Verducido, pertencente ó Concello da Lama (Pontevedra), situándose nunha turbeira moi fragmentada por repoboacións forestais das estribacións da Serra do Suído. En total, esta poboación non ocupa máis que un minúsculo espazo de 3x1m dun claro de monte enchoupado (braña) que non pasa de 10x5m de superficie total viable para a especie, xa que o resto do terreo próximo está ocupado por monte baixo (breixo e toxal) e unha errada repoboación forestal de piñeiro e eucalipto. Pero non só eran as repoboacións forestais, que xunto á seca dos terreos para implantación de cultivos e a construción de parques eólicos son a causa da maior perda de turbeiras na Galiza, as que ameazaban aquí ó licopodio das brañas. Tamén, a procura de tubérculos por parte do xabarín, escarvando entre esta pequena poboación de fentos, estaba a destruí-la planta.

Licopodio das brañas (Lycopodiella inundata) ramas estériles.

O licopodio das brañas é un fento de aspecto diferenciado do resto das especies, posúe dous tipos de ramas. As fértiles son as que aparecen erguidas verticalmente, en cuxo ápice aparece unha espiga (estróbilo) que contén na base das súas follas (esporofilos) as esporas (método de reprodución dos fentos). As ramas estériles son as que se asentan sobre o terreo, de xeito horizontal, con follas (micrófilos) diferentes das fértiles. Na Galiza aparecen raramente, sendo máis común nos Ancares que no resto do país. Antigamente as súas esporas empregábanse a xeito de pos de talco, tanto para o seu emprego común como para o farmacéutico, na recuberta de pílulas con esta substancia.

Licopodio das brañas (Lycopodiella inundata) ramas fértiles

Estas brañas de Verducido, a pesares da súa fragmentación e case que desaparición total, amósannos o que debeu ser no pasado unha turbeira con abondosas especies vexetais. No mesmo lugar onde se atopaba o licopodio das brañas, puiden ollar tamén unha poboación dunha pequena planta insectívora, a Pinguicula lusitanica, planta común nas turbeiras costeiras da Galiza, que medra polo xeral a menos de 200m de altitude e que aquí podía atoparse no interior e a máis de 500m. De seguro, haberá que volver por esta pequena turbeira e comprobar en que estado se atopa esta poboación de licopodio das brañas cando a planta estea na súa plenitude, aló pola primavera.

Publicado en Endemismos / en perigo, Fentos, Lycopodiella inundata (Licopodio das brañas), Plantas | Etiquetado , , , , , , |